ขยายความหมาย ในคำพระ

[ บทไหว้ครู ]


[ คำอุทิศ ]


ขยายความหมาย ในคำพระ ไหว้พระหน้าคอมฯ นั่งสมาธิหน้าคอมฯ เรียนรู้พระธรรม จากพระไตรปิฎกออนไลน์
คำศัพท์ที่ขึ้นต้นด้วยอักษร ส | สกทาคามิผล-สจิตตกะ | สญชัย-สนิทัสสนรูป | สนิทัสสนสัปปฏิฆรูป-สมณบริขาร | สมณพราหมณ์-สมผุส | สมพงศ์-สมาทานวัตร | สมาทานวิรัติ-สมุจเฉทวิมุตติ | สมุจเฉทวิรัติ-สรรเพชญ | สรีระ-สหคตทุกข์ | สหชาต-สักขิสาวก | สักยปุตติยะ-สังคีติปริยาย | สังเค็ด-สังฆาณัติ | สังฆาทิเสส-สังเวชนียสถาน | สังเวย-สัญชัย | สัญญมะ-สัตตาหะ | สัตติกำลัง-สัทธัมมปัชโชติกา | สัทธัมมัสสวนะ-สันทัด | สันทัสสนา-สัปบุรุษ | สัพพกามี-สัมผัปปลาปา เวรมณี | สัมผัส-สัมมาวิมุตติ | สัมมาสติ-สาณะ | สาณัตติกะ-สามัคคี | สามัคคีปวารณา-สารนาถ | สารมัณฑกัป-สาวิกา | สาสนวงส์-สิขี | สิคาลมาตา-สีมาวิบัติ | สีมาสมบัติ-สุกกะ | สุกโกทนะ-สุจริต | สุชาดา-สุปฏิปันโน | สุปปพุทธะ-สุวรรณภูมิ | สู-เสนาสนคาหาปกะ | เสนาสนปัจจัย-โสณทัณฑสูตร | โสณา-ไสยาสน์ |

สันทัสสนา

การให้เห็นชัดแจ้ง หรือ ชี้ให้ชัด คือ ชี้แจงให้เข้าใจชัดเจน มองเห็นเรื่องราว และ เหตุผลต่างๆ แจ่มแจ้ง เหมือนจูงมือไปดูเห็นประจักษ์กับตา

เป็นลักษณะอย่างแรกของการสอนที่ดี ตามแนวพุทธจริยา คือ สันทัสสนา (ประจักษ์ใจ) สมาทปนา (ชักจูงใจ) สมุตเตชนา (กระตุ้นใจ) สัมปหังสนา (ประทับใจ)

สันทิฏฺฐิโก, สนฺทิฏฺฐิโก

(พระธรรมอันผู้ได้บรรลุ) เห็นเองรู้เอง ประจักษ์แจ้งกับตน ไม่ต้องขึ้นต่อผู้อื่น ไม่ต้องเชื่อต่อถ้อยคำของใคร

เมื่อมาด้วยกันกับ สมฺปรายิโก (ใช้เป็นคำไทย มีรูปเป็น สัมปรายิกะ) ซึ่งแปลว่า เลยไปเบื้องหน้า หรือ เลยตาเห็น (เช่น ม.มู.๑๒/๑๙๘/๑๖๙) สนฺทิฏฺฐิโกนี้ (สันทิฏฺฐิกะ) แปลว่า เป็นปัจจุบัน เห็นทันตา หรือ เห็นกับตา

เป็นส่วนหนึ่งใน ธรรมคุณ ๖ ประการ

สันนิธิ

การสะสม, การสั่งสม, การกักตุน

ของที่สั่งสมไว้ หมายถึง การเก็บปัจจัย ๔ ไว้ขบฉัน หรือ ใช้สอย จนเกินความจำเป็น หรือ เกินเวลาที่พระวินัยกำหนด

ของเคี้ยวของฉันที่รับประเคนแล้ว เก็บไว้ค้างคืน เพื่อจะฉันในวันรุ่งขึ้น ภิกษุฉันของนั้น เป็นปาจิตตีย์ทุกคำกลืน เรียกอาหารที่เก็บไว้นั้นว่า สันนิธิ เรียกภิกษุผู้เก็บว่า สันนิธิการก

(สิกขาบทที่ ๘ แห่งโภชนวรรค ปาจิตติยกัณฑ์)

สันนิบาต

การประชุม, ที่ประชุม

สันนิปาติกา อาพาธา, สนฺนิปาติกา อาพาธา

ความเจ็บไข้เกิดจากสันนิบาต (คือ ประชุมกันแห่งสมุฏฐานทั้งสาม)

ไข้สันนิบาต คือ ความเจ็บไข้ที่เกิดขึ้นแต่ ดี เสมหะ และ ลม ทั้งสามเจือกัน

สันนิวาส

ที่อยู่, ที่พัก; การอยู่ด้วยกัน, การอยู่ร่วมกัน

สันนิษฐาน

ความตกลงใจ, ลงความเห็นในที่สุด

คำไทยใช้ในความหมายว่า ลงความเห็นเป็นการคาดคะเนไว้ก่อน

สันยาสี

ผู้สละโลกแล้วตามธรรมเนียมของศาสนาฮินดู

สันสกฤต

ชื่อภาษาโบราณของอินเดียภาษาหนึ่ง ใช้ในศาสนาพราหมณ์ หรือ ฮินดู และ พุทธศาสนาฝ่ายมหายาน

สัปดาห์

๗ วัน, ระยะ ๗ วัน

สัปทน

คำเรียกร่มผ้า หรือ ร่มแพรแดง มีคันยาว เป็นเครื่องยศสำหรับขุนนางสมัยก่อน

ในวัด ใช้เรียกร่มขนาดใหญ่ ทำด้วยผ้าสีต่างๆ มีชายห้อยรอบตัว ขลิบด้วยดิ้นทอง มีพู่ห้อย มีด้ามยาวต่อกันเป็นสองท่อน ใช้สำหรับกางเป็นร่ม หรือ เป็นเครื่องประกอบในพิธีแห่นาค แห่กฐิน เป็นต้น

สัปบุรุษ, สัปปุรุษ

เป็นคำเลือนปะปนระหว่าง สัปปุริส ที่เขียนอย่างบาลี กับ สัตบุรุษ ที่เขียนอย่างสันสกฤต มีความหมายอย่างเดียวกัน คือ คนสงบ, คนดี, คนมีศีลธรรม, คนที่พร้อมมูลด้วยธรรม, คนที่ประกอบด้วยสัปปุริสธรรม

แต่ในภาษาไทยเป็นคำอยู่ข้างโบราณ ใช้กันในความหมายว่า คฤหัสถ์ผู้มีศรัทธาในพระศาสนา เฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่ไปร่วมกิจกรรมทางบุญทางกุศล รักษาศีลฟังธรรมเป็นประจำที่วัดใดวัดหนึ่ง บางทีเรียกตามความผูกพันกับวัดว่า สัปปุรุษวัดนั้น สัปปุรุษวัดนี้

สัปปฏิฆรูป

รูปที่มีการกระทบให้เกิดการรับรู้

สัปปฏิฆรูป แปลว่า รูปที่กระทบกันได้ องค์ธรรมได้แก่ ปสาทรูป ๕ วิสย รูป ๗ รวม ๑๒ รูป ที่ชื่อว่า โอฬาริกรูป(รูปหยาบ ปรากฏชัด) และชื่อว่า สันติเกรูป นั่นแหละได้ชื่อว่า สัปปฏิฆรูปด้วย

สัปปฏิฆรูป เป็นรูปที่กระทบกันได้ หมายความว่าปสาทรูป ๕ กับวิสยรูป ๗ กระทบกันได้ เมื่อกระทบกันแล้ว ก็สามารถทำให้เกิด ทวิปัญจวิญญาณ แต่การ กระทบกันก็ต้องเป็นคู่ ๆ โดยเฉพาะ ไม่ก้าวก่ายสับสนกัน คือ จักขุปสาท(ประสาทตา) กับ วัณณะ(ภาพ) โสตปสาท(ประสาทหู) กับ สัททะ(เสียง) ฆานปสาท(ประสาทจมูก) กับ คันธะ(กลิ่น) ชิวหาปสาท(ประสาทลิ้น) กับ รสะ(รส) และ กายปสาท(ประสาทสัมผัสทางกาย หรือ ผิวหนัง) กับ ปฐวี เตโช วาโย (ความแข็ง ความร้อน ความสั่นไหว)

สัปปาณกวรรค

ตอนที่ว่าด้วยเรื่องสัตว์มีชีวิตเป็นต้น, เป็นวรรคที่ ๗ แห่งปาจิตติยกัณฑ์ ในมหาวิภังค์ แห่งพระวินัยปิฎก

สัปปายะ

ความสะดวก, ความเหมาะสม, สบาย, สภาพเอื้อ, สภาวะที่เกื้อหนุน, สิ่ง สถาน หรือ บุคคล ซึ่งเป็นที่สบาย เหมาะกัน เกื้อกูล หรือ เอื้ออำนวย โดยเฉพาะ ที่ช่วยเกื้อหนุนการบำเพ็ญ และ ประคับประคองรักษาสมาธิ ท่านแสดงไว้ ๗ ข้อ คือ

  • อาวาส (ที่อยู่)
  • โคจร (ที่บิณฑบาต หรือ แหล่งอาหาร)
  • ภัสสะ (เรื่องพูดคุยที่เสริมการปฏิบัติ)
  • บุคคล (ผู้ที่เกี่ยวข้องด้วยแล้วช่วยให้จิตผ่องใสสงบมั่นคง)
  • โภชนะ (อาหาร)
  • อุตุ (อุณหภูมิ และ สภาพแวดล้อม)
  • อิริยาบถ (ยืน เดิน นั่ง นอน ได้สะดวก)

ทั้ง ๗ ข้อนี้ ที่เหมาะกันเป็นสัปปายะ (เช่น เป็น อาวาสสัปปายะ) ที่ไม่สบาย เป็นอสัปปายะ

สัปปิ

เนยใส

สัปปิโสณฑิกา

ชื่อเงื้อมเขาแห่งหนึ่งอยู่ที่สีตวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ณ ที่นี้พระพุทธเจ้าเคยทำนิมิตต์โอภาสแก่พระอานนท์

สัปปุริสธรรม

ธรรมของสัตบุรุษ, ธรรมของคนดี, ธรรมที่ทำให้เป็นสัตบุรุษ มี ๗ ข้อ คือ

๑. ธัมมัญญุตา รู้หลักหรือรู้จักเหตุ
๒. อัตถัญญุตา รู้ความมุ่งหมาย หรือ รู้จักเหตุผล
๓. อัตตัญญุตา รู้จักตน
๔. มัตตัญญุตา รู้จักประมาณ
๕. กาลัญญุตา รู้จักกาล
๖. ปริสัญญุตา รู้จักชุมชน
๗. ปุคคลัญญุตา รู้จักบุคคล

อีกหมวดหนึ่งมี ๘ ข้อ คือ

๑. ประกอบด้วย สัทธรรม ๗ ประการ
๒. ภักดีสัตบุรุษ (คบหาผู้มีสัทธรรม ๗)
๓. คิดอย่างสัตบุรุษ
๔. ปรึกษาอย่างสัตบุรุษ
๕. พูดอย่างสัตบุรุษ
๖. ทำอย่างสัตบุรุษ (๓, ๔, ๕, ๖ คือ คิด ปรึกษา พูด ทำ มิใช่เพื่อเบียดเบียนตน และ ผู้อื่น)
๗. มีความเห็นอย่างสัตบุรุษ (คือเห็นชอบว่า ทำดีมีผลดี ทำชั่วมีผลชั่ว เป็นต้น)
๘. ให้ทานอย่างสัตบุรุษ (คือให้โดยเคารพ เอื้อเฟื้อแก่ของ และ ผู้รับทาน เป็นต้น)

สัปปุริสบัญญัติ

ข้อที่ท่านสัตบุรุษตั้งไว้, บัญญัติของคนดี มี ๓ คือ

๑. ทาน ปันสละของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น
๒. ปัพพัชชา ถือบวช เว้นจากการเบียดเบียนกัน
๓. มาตาปิตุอุปัฏฐาน บำรุงมารดาบิดาของตนให้เป็นสุข

สัปปุริสูปัสสยะ

คบสัตบุรุษ, คบคนดี, ได้คนดีเป็นที่พึ่งอาศัย

สัปปุริสูปสังเสวะ

คบสัตบุรุษ, คบคนดี, คบท่านที่ประพฤติชอบด้วยกายวาจาใจ, เสวนาท่านผู้รู้ผู้ทรงคุณ

สัปปุรุษ

เป็นคำเลือนปะปนระหว่าง สัปปุริส ที่เขียนอย่างบาลี กับ สัตบุรุษ ที่เขียนอย่างสันสกฤต มีความหมายอย่างเดียวกัน คือ คนสงบ, คนดี, คนมีศีลธรรม, คนที่พร้อมมูลด้วยธรรม, คนที่ประกอบด้วยสัปปุริสธรรม

แต่ในภาษาไทยเป็นคำอยู่ข้างโบราณ ใช้กันในความหมายว่า คฤหัสถ์ผู้มีศรัทธาในพระศาสนา เฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่ไปร่วมกิจกรรมทางบุญทางกุศล รักษาศีลฟังธรรมเป็นประจำที่วัดใดวัดหนึ่ง บางทีเรียกตามความผูกพันกับวัดว่า สัปปุรุษวัดนั้น สัปปุรุษวัดนี้

::: Go To ::: Home Page | Polyboon.com | ไหว้พระหน้าคอมฯ | นั่งสมาธิหน้าคอมฯ | พระไตรปิฎกออนไลน์ |